TO ALL THE GIRLS I'VE LOVED BEFORE

Ka dam chhung kum zatve aia tam ka lo hmang liam ta. Ka hmabakah hian, ka la dam zel a nih pawhin, thuziak tlaka harhfima hun ka hman hun chhung hi a rei lutuk thei tawh lo. Chuvangin, inpuan a hun ve ta viau. Mahse Lalsangzuali ka ngaihtuah hian, inpuan hi dam rei lohna a nih ka hlau deuh a. Chuti chung chuan, chhungrilah min tur si. Thih huama inpuan a hun a thleng a ni ang e!

Chuvangin, "ka ngaihzawng hluite" tih ngawt ai chuan, Iglesias-a te hlathu hawhin he thupui hi ka han thlang chhuak ve ta a ni.

Ka ngaihzawng hmasa ber, vawiin thlenga ka la theihnghilh loh chu (hman hunah ka ziah zawm ang)

FACEBOOK: DARKAR HNIH CHHUNGIN

Thla tin hian, hla tlar sawm emaw lek hi Lengzem phek hmasa berah hian kum sawm dawn lai ka tar thin a. Hmeichhia ang deuhin thla tinin ka huh ve thin. Mahse tunlai chu, nupuite menopause tak vang pawh ni chuang lovin(!) ka hul a ni.

Chuvangin, vawiin chu, Facebook-ah chutiang hla han phuah mai theite an awm takin tiin, nichin lawk khan, lengzem phêk hmaa chhuah tur hla tlar 10 emaw lek phuah thei tur ka han zawng ta a. Hlate hi Lalzuahliana te nen chuan kan han lâk runthlak theih tehreng nen - kan Tetea pek hian (sports emaw a ti a) heti hian min rawn fiam phawt a.

Lengzem ka chhiar; (1)
Ka phun chiar
tlar 3
tlar 4
tlar 5
tlar 6
tlar 7..... a tawk mai em? – Tetea Hmar

Beisei a bo ve khawp mai. A dawt leh, minit 5 pawh a ral hmaa lo thleng chuan awmzia a nei tan ta.

Leng zawngte hian (2)
Eng tak dawn ve maw ?
Nghilh thei hian ka mawi lo ve
Zobawm kan lènna.
Engkim siamtu duan
Mizoram hi a mawi mang e. – Lalrinawma Pachuau

Tichuan, hei hi a lo lang leh a..

LUNGRUNPUI! (3)

Lung a dum,
Lung a muang.

Lung a lêng,
Lung a kuai.

Lung a phang,
Lung a hnur.

Lung a zîng,
Lung a run.

Lung a her,
Lung a chhia. – TSA, Khupchawng

Hei hi a namén lo. Mizo tih thumal pian hnua Mizo nula-in “Zàwn leh nang e ka silhpuan” tia a inpuanchhuah ngam hmasakna berah ka ngai. Mahse, a tak ni lovin, a ‘rauthla’ a nia..!  A thupui phuahsak tlak a ni.

Doral hmelma karah kan leng, (4)
Mahse hmangaihna in hmelma a thlei lo.
A tawn zel e khartung sawnin,
Lei hringnun 'dam takin aw' tiin hmangaih hrui an vuan.
Mahse i sulhnu leh i tual lenna,
Ka lei hring nun rial ang a ral hma chuan,
Awi zel nange chantawk khuarel vangin.
Mahse lenmawim i tel lova laitual len ka zuam lo,
Min hneman i rau i thla tal han tir la ka tawna'n
Zàwn leh nange ka silpuanin.. – La Sisen

A hnu minit 15 emaw lekah hei hi ka dawng leh ta.  Ka chhuahna phek tereuhtea ka mamawh ai chuan a sei deuh a. Mahse, miin thu min ziahtir leh min sawitir chang hian, a thlarau a thawh laklawh chuan an duh aiin a sei fo. Ka va han hriatthiampui tak em!

Chun nu'n min hring, zua pa'n min chawi (5)
Nu hnun tui leh silh leh fen mawi,
Hai ang thangin, hring nun kan chhiar,
Mawh tin chhanna chun leh zua pa.

Khuanu'n a duang lei lung mawina,
Nunna chhuaha, chawi lian zela,
Nunna thaw leh siktui thiang nen,
Maltin sawma, chawi lian turin.

Hringmi lungmawl ngaihsam vala,
Pawlawh luata senmei chhuah a,
Lentu mau rua, thing tin parmawi,
Kanga, vap var chantirtu chu,

Hringtu chun leh zua pa bahsam,
Haltu mai lo ni e. - Rammuanpuia Pachuau

A hnuaia mite hi, ‘hriatrengnate chuan ser min hnutchhiah a’ tih mai te hian min hneh ru riau nia mawle.

Hriatrengna te chuan ser min hnutchiah a, (6)
Tawngkamte chuan hmanlai an changzota,
Thil tha chu hriatreng a ni thin a. - Hruaia Tluanga Mapuia Hmar

Hei hi, nula chhuanawm lampang phuahna a ni dawn emaw kan ti a, Mahse, a tawpah Lengzem fakna a lo ni a. Kan chhuah chuan, mahni infak leh sakhi ngalah... tih kha kan hlau si a, Mawi zawng kan ti ngawt mai le.

Thlir nin i har lengzawng zinga'n! (7)
A mi leng te'n sir ah hnawl che mahse;
Kei ka lunglai luah a'n,
Vul zel na'ng che;
Zoram kalsiam siamtha tura'n,
Cham zel na'ng che;

I thiam, i theih, i finna,
Zoram chhan nana hmangin;
Doral kar ah poh kirzai rel lovin,
Dikna, rinawmna, huaisenna a inthuam zelin;
Pheilai khai zel na'ng che Aw Lengzem! - Thanpuia Khawlhring Lungen

Lairil fantu an sawi,
Engtin lo ngai ve che u maw?
Ngaihlai reng kei ka bang law'ng,
Zaleng naufa zawng lunglawm tikimtu;
Engdang reng ngai lova ka thinlai hnemtu chu,
Mahte'n ka chhiar zel dawn aw LENGZEM! - Thanpuia Khawlhring Lungen

Hetiang, rhyme awm chuang lem lo, mahse thinlung atanga lo chhuak pawp pawp ang chi hi, fuh riau chang a awm.

MIZO VAL (8)

Zofa leng valrual zawngte,
hmanlai pasaltha thih ngam luzuar iangin,
kan hmelma, mihrâng leh sahrâng tawnah,
laifei, hnâm leh chenrâng
chawilo mah ila,
kan finna leh thiamna zawng zawngte,
kan ram leh hnam tan hlan ila,
dikna, taimakna leh huaisennate nen,
hmangaihna hrui vuanin leng ila,
kan sakhming sawi an bang long e,
chenrâng chawilo val hrànna a bo talo' tiin. - Zamtea Chongthu

A hnuaia mi hi, a ropui, kum 30 chuang paih then (ka suangtuah ve fo, ka sawi ngam si loh!) min puansak a nih hi!

Bawng tar leh Luang no (9)

Nupui fanau silh leh fen lungkhama ka buai lai in,
Thiante umphak loh hlauva ka buai lai in,
Phak tawk leh thawh tawk thawka ka buai lai in,
Chhungkua leh thenrual chauh ngaihtuaha ka buai lai in.

Mihring kan nih chhunga chuai thei ngai lo-Mawina,
Tarkun khup bih thleng pawha reh ngai lo tur- Itawmna,
Buai leh chauh pawhin a maimitchhin san phal loh-Lungawina,
Ka dawhkan hmaa ding 'Kapu' min titu ngei-Duhawmna.

Vantirhkoh hmu ang maiin ka en reng a,
Zak chung chungin a tul vang chauhvin min en a,
Chil lem khawlh pahin 'Thu rawh' ka ti thei hram a,
Eng vanga hamhaih viau nge ka nih a hre der si lo a.

Ka kum atang hian kum 30 chuang paih then in,
Panlai nun leh rawlthar khawvelah let leh in,
Vullai leh vanglai inrual leh in,
Hun leh hmun dangah intawng leh in.

Ka neih leh theih zawng zawng nen,
Dawt thu leh thudik chanve nen,
Ka neih bak puk chawpte nen
Ka chhai ngei ang anka thlum tin nen.

Lei lungkham pela amah min ngaihtuah zui tirtu,
Ka thawh tur zawng zawng min thulh tirtu.
A hna dilna lehkha chu ka en vang vang a,
Pen tui hring ngeiin ka hming ka sign hnan ta a. - Samuel Ralte

Ka inchhût vang vang a. A hnuaia hla ang hi ka mil tawk viau mai. Ka chai ve thiam tawk a ni fo. Ka phuah chu ni se, GAS kan harsa ye ye ye baby oh Yes! Ka ti ang.

Zoramthanga sorkarah, (10)
Vaibelchhia kan hmuam;
Kum thum chhunga ei leh bar,
Intodelh ka-ha ka-ha..

Hawlla sorkarah Ri-i,
GAS kan harsa ye;
NLUP cheng nuai khat chu,
Sem sem dam dam ka-ha he... - Rothuama Sailo

Mami Khalthang hi ‘ka Mami’ kha a nih chuan, a thûk leh ruih thin.  Philosophical leh ruih thin! (Rotluanga leh Rothuama te nena Gais kain hairsait leh hairsait loih pawih a hrey lo! – ka tihna)

DAMLO TAWNGTAINA (11)

Hringnun chhiar thiam a har em ni?
Trah khua a tam aw ka vanglaini.
Beramno sual kalpui tur saw,
Engtik an tawk ve ang i maw?
A puan hmawr tal deh ka nuam
Mahse keizawng rala'n ram ka chuan
Thlarau a dam, tisa a ngui,
Dawn ka nuam ve e, damna tui
Chutin ka trah mittui a hul ang
Hlim leh lawmin ka lam ang.
Amah faka zai kumkhuain
Ka nung tawh ang kumtluanin. – Mami Khalthang

Nula pathum lo ding tlar se, min ngaizawngtu ber hi be lovin, min ngei em emtu kher hi ka chibai leh khut thin! Hla bawka han chhan lêt i va châkawm em! (E! Ka hul lo tan deuhin ka hria!)

I LO MAK NGEI MAI, VNT  (12)

Ritleng darzam a i aw chuan "Hotu a awm em?' tiin
Hotu a awm, i lokal dawn, ka hlim
Kan pisa nuihiauvin i rawn kai a, ka lai veng veng
Kut thing meuha chibai buk che tumin
Ka melh vawng vawng che, mahse, min melh kan
Ngaihsanna chang che pawh hrelo ho chu i bia a
Ka awm ve tih reng i hre si lo
Ngaisangtu che mitmeng hrethiamlo a
Vawiin ni hlawhtling taka i thleng hi
I LO MAK NGEI MAI, VNT - Jenny Hnamte

Hetih lai hian, thianpa PL-a chuan a FB bawmah hla phuah ve a lo tum a, tlar hnihnaa chhuk dan a thiam lo va, tlar khat a type zawha enter a hmet a, enter a hmeh apiangin (tlar khat lek lekin) a post zel a. An hrilh hnuah, a han thiam ta tak tak mai a...! Hei

En teh hmana pipu lungkuaitu, (13)
Thal bawm romei a lo zam leh a,
Di tawng lo val khawtlang lunglen,
A kaitho hian ka ring mang e kei zawng.
A zam chiai e tlang tin mual tin a tuam vel,
Kawp lai di nei tawng si lo tan tawrh a har chuang—
Awm e tuahpui leh vau, partin vul leh suihlunglen reng hi!

Heti hian PL-a chu an chhawn a nih chu, a va han phu lo em!

Vau thla eng mawi lawmin (14)
Tuahpui leh vau an par vul, ka enchimloh;
Nungcha leh hramthiam tinrengte hian
Suihlung an dum ngei,
Mahse maw....
Luahloh lungdi min ngaihtirtu mai an ni si... – Marini Fanai

Eng pawh ni se, a ti ngai lote tana hla phuah hautakzia chu kan hre vek a, darkar hnih emaw lek chhunga heti zat kan han khawn khawm thei maite hi ... khawvel hi a lo va awlsamin a lo va ropui ta em - tih loh rual a ni lo. Heng rohlu kan chhar khawmte bakah, an la rawn thawhkhawm zel turte pawh PL-an a lo ‘endik’ ang a, mawi a tih dan indawtin Lengzem chanchinbuah kan chhuah dawn a ni. A sirah nambar ka pe thliah thliah a. Mawi i tih ber lo thleng phawt mai teh le.

ZIAK LEH ZIAH

Mizo tawngah ziah tih hi a hmanna a awm mang lo va, ziak hman vek hi a dik a ni. Hmang ve chhin teh - Zawna, Salem, Lunglei.

Diary ka ziak ve thin a. Ziak leh Ziah tihah hian ka buai fo mai. Ziah tih hi ziak past tense atan ka hmang a, ziak tih hi present tense ah ka hmang a, diklohna a awm em? A hman dan mih hrilh teh - William Ralte

Ngaihdan chi hnih a awm. Pakhat chuan Bible ziah danin, “Ka ziak kha ka ziak zo tawh” tih anga hman an duh. Chu mite vek chuan, hmanlai zirlaibuah, sat sah, liak liah, ziak ziah... tiin min zirtir si. Chuvangin Lz chuan a hnuaia mi hi kan pawm dan a ni. - Ed.

Hmuihmul ziahna hmangin hmuihmul ziat fai mah ila, lehkha chu a ziahna pen hmangin kan ziak thin. Belmang hi chu ziahkur hmangin kan ziat khawk thung. Zawngtah hi a ziatin kan ziat lo va, a ziahin kan ziat a, lehkha hi a ziakin kan ziak lo va, a ziahin kan ziak. He thu ziah dan ang hian ziak ve mai teh:

liak liah: Se liah hnu chi i liak.

phiat phiah: Phiah fai sa phiat suh.

riak riah: Riak la, riah man pe teh.

thiat thiah: I chem thiah kha thiat tha leh teh.

tliak tliah: I ruh tliak chu a tliah chhan i hria em?

tiak tiah: Thlai tiah that kumah a tiak mawh hle.

thiat thiah: Thiah har deuh mah se thiat leh vek rawh.

ziak ziah: Ka thawnthu ziah kha ka ziak zo ta.

ziat ziah: Ka zawngtah ziah kha ka ziat zo ta.

Lengzem, March 2009

MUANA TE CHHUNG

A kawr chu school uniform a ni a, a kawrkilh pawh a kilh kim thlap a, a ke chât leh a kut bàl tak tih loh chu khawpui naupang dang  nena danglamna a nei lo. Kum riat mi Muana chu mipa naupang pawl hnih zirlai, an school-a pahnihna ni phâk ngat a ni. Mipa naupang dang ang bawkin Muana chuan vaivuta tualchai chu nuam a ti hle. Mipa naupang dangte tualchaina vaivut ang ni lo,  meipuiin vut a siam inchherchhuanna tlang pawngah Muana chu a tualchai a ni. Chu chu Muana danglamna chu a ni.

Ralkhat atanga thlir i nih chuan, chu tlang pawng hnuai lam chhungril thûk taka meipui inup khu vung vung avangin Muana chu i hmu chiang thei lo mai thei. A thil ken phei chu ralkhat atang chuan hmawlh kawm a ni tih hre kher lo vang. A hmunah en la chuan, hmawlh hmawra thir zum inches 6 vela sei chu, nghakuai ang deuha siam a ni tih i hmu ang. Chu hmawlh kawm tangkaina leh a hman dan chu khawvela zirna in  khawiah mah zirtir ni lo mah se, kum riat mi Muana chuan a hmang thiam tawh. Muanate chhungkua chuan, chu thirkawm chu Job Card leh NLUP leh Thlarau Thianghlim Harhna leh SSA Krismas tih vel aiin pawimawh an ti zawk. Muana te chhungkua chuan Ni Za Inhlawhna hi a awm tih an hre lo a ni satliah lo, India khua leh tui an nih leh nih loh pawh an inhre chiah lo.

Muana bula ding, Muana Nu pawhin chutiang hmawlh kawm chu a nei a. Muana Nu hmanrua phei chu, chutiang hmanraw zinga state of the art tling khawpa hmanraw tha danglam bik a ni. Thirkawmah chuan thirhipthei chhut phel tlang tha leng lawng hi Muana Pain a cher bet tlat a. Han lek kual la, a bul vela thir awm reng reng chu a hap chat chat thei. Chung thirte chu Aizawl khawpui hmun tin atanga bawlhhlawh paih motorin bawlhhlawh a rawn paih khawm karah an lo tel ve thin.

Chung bawlhhlawhte chu Aizawl hmar Zemabawk lamah lirthei lian pui puiin a thiar phei zut zut a. Tuirial thlen hma kawng thlang lama bawlhhlawh paihna hmunpuiah chuan an bun thin. Bawlhhlawh paih motorin tawp tinreng a rawn bun zawh hlim chu, mulukawlh leh choak leh sazu leh thoten an bawm nghal luai luai.... lo. Mihring, nang leh kei ang bawka an hnára nunna thaw a thawk luha, duh leh duat taka Siamtuin a siam mihring, van ropuina hlîpa Pathian Fapa meuhin Bethlehema a rawn pian-chilh mihring ve tho, Muana te chhungkua leh anmahni ang chhungkaw dang 50 dawn laite chuan, püm tiat tiatin an bàwr nghal mup mup mai a. Thir leh plastic an inchuh a, thir chu kg-ah cheng riat, plastic chu kg-ah cheng thumin a bul lawkah vaiin an lei duh a. “I taihmak viau chuan, zing dar thum atangin hai tan ta la, nilenga bawlhhlawh i hai chuan cheng zanga man lai i hai chhuak thei ang,” tiin Muana nu chuan an eizawnna hlâwkzia hlim takin min hrilh.

Hâi ve turin han inngaihtuah chhin ta ila. Thir chu a tam lo va, plastic a tam ber a. Plastic cheng zanga man chu kg 166.66 a ni. Bawlhhlawh kang meikhu dum nguih nguih mai hip chunga inchuh ngata plastic bur chhia kg 166 hai chhuak tur chuan... a bùka bùk a nih avangin Kg 10 fun pawh lian tak a nia. Kei chuan ni khatah cheng 100 man ka hai chhuak dawn lo tih leh, kar hnih ka thawh chuan meikhu avangin ka kulcho nghal dawn tih ka hre mai.

Khaw nge Muana Pa? Nikum hmasa maiah khan, thingtlang hla tak atangin inhlawh turin khawpuiah Muana te nufa chu a rawn pempui a. Mak tak maiin Muana Pa kut chuan thahrui a nei lo ta thut mai a. Engmah a hum nghet thei lo. Doctor damdawi chawh leina a nei si lo. Tichuan, a neih chhun, a hmawlh kawm chu Muana Nu a rochun a. Muana Pate ina “Chheih raw khah a lawi dawn e” tia an lawm luh zan khan Muana Nu chuan bawlhhlawh hâia ei zawng tur a nih a hre lâwk bik lo. Mahse, loh theih lohna avangin ni tin bawlhhlawh a hai a lo tul ta. Nilenga a hai hnuah zanah a han mu a, “Mumangah pawh bawlhhlawh tho ka hai!” a ti. A hai chhuah chu a pasal fanaute intuamhlawmna awm chhun a lo ni ta.

Muana te chhungkua zawng an la vannei e. Chu bawlhhlawh paihna hmun chu chhuahsan la, Tuirial Lei panna kawngpuiah kal zel la, airport vengah peng la,  sipai kawmthlang lama step kha zawh la, in pakhatah lut teh. Cement ip sûkfai hmanga thênbawm siam chhungah nausen hmel tha tak mu i hmu ang. A bulah, bangrel rinchhana khum dawh chawpah chuan, Naute nu, kum 25 mi vel lek, TB natna sawisak vanga ruhkawl ringawt ni tawh, beidawnga mu i hmu bawk ang. Naute pa chuan, a nupui chu thla engzat nge a mut tawh a chhût thiam chiah lo. Dem suh, chu inah chuan calendar a awm lo. Ka va luh lai chuan, a hmangaih em em a nupui kut cher tak chu vuan chungin Naute Pa chu a bulah a lo thu a. An chenna in, Fit 10 bial vel lek bang chhak lamah chuan, i coke inna bur ruak i paih kha chhar khawmin, tuten emaw ipah an lo hnawh khawm a.

“Tute lâk khawm nge?”

“Ka faten vawiina bawlhhlawh paihnaa an chhar khawm a nih kha. Kei lah chu nu ber enkawl a ngai si a... Khang kha kan hralh theih chuan...”

Sawi zel chi a ni lo. Hmun dangah chuan, phur takin, “Krismas Chibai” ka ti thin.

He inah hi chuan, zak tak chunga “Lalpa, min ngaidam rawh,” tih bak sawi tur ka nei lo.

KAN RESULT A CHHUAK E!

 

Kum 1967-ah Aizawla Chanmari ME School-ah mi 39-in First term kan exam a. Chhiarkawp, full mark 100, pass mark 30-ah mark 5 kan hmu pek a! Kei, Roll number 6 hi tihngaihna ka awm ngang lo a ni. Ka hnuai chiah Roll number 7, Lianlunga te hi en la, a hming (nalh lo deuh!) atanga han chhut hi chuan, kei hi (ka hming a nalh si a) chhiarkawpa fail ringawt tur chu ka ni bik lo mawle. Ani chu mark 60 lai a hmu a. Engineer ropui tak a ni zui nghe nghe.

A hrim hrimin, ka mark 5 hmuhna lehkha phek hi, he kum 44 chhung hian bo tur a ni! Mizoramah hian, hei  aia document pawimawh bo riral ta a tam tehreng nen, he lehkha phek khat, kum 44 ral hnu pawha bo hlei thei lova rawn inlar leh hian ka ropuina leh ka himna hmun atang hian min hnuk thla leh ta a nih hi. Ka progress report card-ah chuan bial pakhat belhin mark 50 hmu angin ka pa pawh ka lo bum fel vek tawh a. Ka nuin arpui tui lai meuh talhin min lawmsak tawh a. Ka fate bulah naupan laia lehkhathiam angin ka lo insawi ve laklawh tawh lehnghal a! Zirna in hrang hrangah te, University thlengin thute pawh ka lo sawi ve tawh a. Chumi hnua he lehkha phek a rawn inlar leh hi... Zia lo tak a ni. Chuvangin, heti a nih rau rau chuan, ka insawifiah ve deuh a ngai ta a nih hi.

Mark 5 ka hmuh chhan ni ta ber awm chu hei hi a ni. Dawrpui veng atanga Chanmari venga kan pem hlim hlawl a ni a. Thian pawh ka la nei lo va. Ka zakzum nasa mai a (in awi chuang lo em?!) Examna-ah tuman an answer ka entawn an phal lo va. Chhiarkawp kan exam ni hian, Lallianpuii (Roll No 34) leh Vanlawmi (Roll No 29) te inkarah kher kher ka thu pek a. Ka thiam loh ni lovin, ka entawnte thiam loh hi ka tuar a ni.

Hetianga nasa taka tihmualpho fal ka lo nih tak siah chuan, ka classmate-te pawh engmah an nih bik lohzia hi ka sawi a ngai ta a ni.

Pakhatna Roll number 2, Romawii, RM-i, (RM, khua ka tlai hma hian, i dawn lungruk ngei chu...tih hla an phuah chhan ni lo zawk!) nen hian 1979 velah khan, State Bank-ah kan lut dun a. Kei khan, chhiarkawp kha har ka ti riau a, ka bansan leh ta a. RM-i hi chu lal deuh a ni tawh. A fel hrim hrim a, Pu Buanga leh Sap Upate kha lokal miah lo pawh ni se, RM-i hi chu Kristian tha tak a nih tho ka ring. Mahse pasal a duh tui lo a ni. A pasal, PaHmaa hi chu lehkhadena Tial-King ang deuh mai a ni a. Kan YMA hruaitu a ni a, Chanmari venga mitthi an awm apiangin a damdawi dawr hi a khar tawp zel. Kan vengah hian mitthi hi awm ngai lo ni sela chuan an hausa tawh viau ang! Ka han ngaihtuah let vang vang hian, RM-i te inkawibah ka tibuai lo tluan zakin ka hria.

Pahnihna, Roll number 5, Rohlira hi, hetih lai hi chuan Vala kan ti thin a. 1973 kum velah khan Krismas laiin an inah kan tlaivar a.A thil ka ruksak pawh ka hre si lo va, kei aia chhiarkawp thiam a nih avang ringawtin khami zan atang khan min kawm duh lo tan a. Tom Jones-a hla, My Elusive Dreams tih kha D key ngatin a sa thiam a. Kan ngaisang thei hle. Hman deuh khan kan kohhranah thu a puang a. "Inkhawm banah kan kohhran Sunday School zirtirtute inhmuh khawm tur, a hmun Vanapa... Awhkhaih.. Hall!" a ti.Vawiin thlengin Chanmari vengah kan la khawsa dun a. Ka nu leh a nu hi an inkawmngeih em em a. Ka nu thih tuk lawkah a nu a thi ve thova, chuti chung pawhin min kawm duh chuang lo reng reng. Biak in kawta kan inhmuh hian kan inmelh vak thin. 1967-a pahnihna a nih theih laia keiin mark nga ka hmuh vang khan min la hmusit reng a nih ka ring. 

Pathumna, Roll Number 1: Zokhumi, a sam kha a ngil zaih mai a. Cher deuhhlek, hmeltha deuh, harh deuh ni tain ka hria. In-step ball a thiam viau bawkin ka hria. A hnuah Republic High School-ah a kal a, nula hmeltha em em mai hi a ni a. (Hei, tlangval laia zana han mut tan chiaha han maimitchhina nula hmel lo lang hmasa ber ang chi hi a nia!) Pu R.L.Thanzawna khan, Information and Public Relations officer a nih lai khan, a thla a laksak a, Mizoram leh Aizawl khawpui chanchin ziahna brochures ah te khan colour ngatin a thlalak kha a tarsak a. (Colour thlalak kha a la vang a nia) Chanmari chuan kan chhuang thei hle a ni. Kum 40 zet a lo liam tak hnu hian, zana tawngtai zawha han muta han maimitchhin chiah hian, kan veng biak ina nu pakhat lam duai duai hi mitthlaah kan hmu ta daih a. Mak thei ngei mai! (He document rawn phawrhchhuaktu hi Zokhumi hi a nia. Kum 40 chhung zet hian ka mualphona hi a zawng ngar ngar duh a ni! Exam hall-a thutpui ka neih fuh loh chhoh zar zar avangin  ka mark hmuh chhiatna dang a rawn phawrh leh ang tih ka hlau deuh a. Chuvangin, diaka a tawlh thluk chanchin pawh ka sawi lo mai ang)

Palina, Roll number 20: Rosangi, Aw! Rosangi kan ti ngai lo. RS-i ngat le! Palina a lo nih daih hi le. Lehkha a thiam tih reng reng ka lo hre lo. Ka hriat chhun chu maw,  a nui mawi, a biang sum leh engtik lai pawha a hlim hmel kha a ni. Chhangchhe pa ka nih thlengin, Sairang Road, Vaivakawn hnuai zawna in chung sen chu ka kawk a, nau puak pahin, ka fate hnenah, "Khu khu RS-i te in a nih khu," ka ti thin.

Mi dangte, Roll number 21: Lalzidinga, Ka thian a ni. Chanmari YMA President ni rei ber a ni hial awm e. A nupui neihin thianah min hmang a. Eng vang chiah nge ka hre ta lo, an inneih thlalak zawng zawngah ka lo insiamchhe tluan chhuak zak pek a. Chhiarkawpah mark 5 ka hmuh laiin ani hi chuan mark 20 lai a hmu bik a.Chhiarkawp hi heti fakauva a thiam avang hian(!) engineer hna a zir ta a. Exel ringawt hmangin lehkhabu kawm a design thei! Lunglei YMA Sub Headquarters lamah, (zai ngai reng reng lo a ni chungin) YMA zaipawl enkawltuah an dah teh tlat chu le! A in hmun a hai a, a in hmun ni lovah ban a phun palh tih loh chu mualphona vak a nei lo. Vala anga thiante chhiarkawp thiam loh vanga kum 40 hnu thlenga kawm duh loh hi a ching ve lo. 1964-a Clas IV-a Roll number 21 hian, kum 2000 hnu lama a fapa nupui neih dawnah, Roll number 6 hi palaiah min la tir ang tih hi, 1964-a min zirtirtu Pu Lianzama te, Pu Hmuaka te leh Pi Liansiami te nen khan, kan hre tak si lova.

Roll number 37: Sangliankhuma, U Sanga kan ti thin. Upper Bazar, Dawpui biak in chhakah rimawi hmanrua a zuar thin a. Kal apiangin min lo be hmasa ziah a. Vawi khat chu kan pafain a tingtang zawrh kan lei a. Min hniam nghe nghe.

Keimah ang bawka chhiarkawpa mark 5 hmu, Lallianpuii leh Vanlawmi te hi tu nu leh tu pi tak ni tawh cheu ang maw? 

-------

 Hei ve thung hi le:

 

Republic High School chhuak, Class of 1974 zinga mi ka ni a. Roll number 28-na, a hnuai berah hian ka bet va va. ME School ang mai mai kha ka ni tawh lo. Lehkha hi ka thiam em em tawh a ni! English I, II belhkhawmin 96 lai ka hmu a, History-ah 59. Arithmetic pawh ni lo, Mathematics-ah ngat tunhmaa mark 5 hmu thin khan mark 22 lawih ka hmu thei ta. Pass pha lo mah ila ka tan chuan lawmawm tak a ni. Tichuan, Geography 47, (Sir Mathew beng hmula subject) Science 54, (Pi Rochhingpuii subject) Hygiene 46, (Pu K.Zawla subject) Vernacular 41, (Pu Lalhminga subject) Commercial Geography 51. A tawpa SP tih hi Simple Pass tihna.

Ka zak lem lo. Ka chung lam Roll number 25, ka thianpa Ramhmangaiha hming zawna inziak ka en hian - ka zak lem lo! Hnamchhantu Ramhmangaiha hian exam laia school tlan bo a ching tih hria se India President khan chawimawina sang tak kha a pe ang em aw! tiin Hualhima nen hian kan sawi sep sep thin. A chung leh Roll number 19-a ka thianpa Lalfelfamkima, (Pathian Thu hriltu lehnghal) hming zawna inziakte hian min thlamuan ve tlat! Lalnghinglova, IAS in ti a, Mizoram hian in ngaisang ve em em a, Roll number 16 hi en rawh u, Simple Pass ve mai mai a nih hi! Hepa hi a mak a sin, a tirah a thiam thei vak bik lo va, a tawp lamah chuan, kan class hi min zirtir vel mawle. Kan classmate nulate khan an ngaisang lehnghal a. A palianin a zei si a, kei ka pa te si a, tun thleng hian ka la thîk a nia!

Roll number 26, Rothuama, ka thianpa Sentea... aw! Thiante hming intlar zung za bawk lek pawh hi han en ila, chatuan rama min chawlhsan tate hming hi a awm ta zel mai ka ti. Rol Number 28, Sanghnuna, Pu Hnuntea kan tih thin kha, a tawpa 1st tih inziak ngei mai hi. Kan zinga lehkha thiam thei ber a ni. Zirlaite thiam loh min hrilh thintu a ni. Engah nge chatuan ram pan hi in hmanhmawh viau mai le? Nang pawh Sente, ka bulah awm ni la, kan simple pass dun laite kha kan han sawi dun tur. Hmanni lawk khan, kan zirna Republic High School chuan kum 50-na kan lawm a. Buatsaihtute chuan phur takin, "Rothuama hi tu nge?" tiin i address min zawt a. "Thawm bengchheng engmah siam lovin pialralah a address a sawn ta a ni," tiin ka lo chhang a. Chuti chung chuan, Sente, kan inhmuhkhawmna hmunah chuan i lokal ve mai dawn hian ka hria a, ka sira thutna ruak chu i rawn luah ang a, ka mit i rawn hup leh ang a,  "I va tar tawh ve...! I vun a chuar elo?" tiin min rawn kuah nawk nawk dawn tlat hian ka hria a. Mahse, mipui zinga chair pakhat chu a ruak reng a, ka en reng a... Luahtu an awm ta lo.

THINGFÂK RUK HMANG

Republic High School-ah hian, 1972-74 inkarah, pawl riat atanga tanin pawl sawm ka zir chhuak ve a. Result thatah hriat ka hlawh lo va, a te pawl leh a harh pawl zinga mi kha ka ni mai a. Hriat ka hlawh ve deuhna kan sawi ang e.

Kan zir ve lai chuan field chhak lamah hian school in a awm thin a. Tuna a dinna lamah hian building thar sak a nih dawn lai vel khan lei kan lai tam hle a. Ni khat chu zirtirtute khan, “Electric vengah thingzai va pu rawh u,” min ti a. Kan pawl mipaho kha school atangin a chhak kawngpuiah hian kan kal a. Aizawl Venglai Middle School hnuai zawnah tak hian, kal pahin kawng thlang lama kawng sira thingfâk lo tlà hi ka chhar a, hma lam hawiin ka khawh phei vel mai mai a. Chutih lai tak chuan, in neitupa a lo chhuak a.

“Nang kha! Ding teh! Kan thingfâk ru thintu hi i lo ni maw?”

“Ka ni lo ka pu, thingfâk ka ru ngai lo.”

“Ka hmu reng che a lawm! School kal pahin fâk khat te tein i ru ziah a lo nih hi”

“Ka pu, ka ru lo, ka khawh...”

“A nih loh kha! Min hmuh veleh zahzelah i paih a nih kha!” a ti tlat mai a. Ka thiante nuih za lutuk insum hlei thei lo hmel kha mitthlain ka la hmu thei. Engtin chiah nge min chhuah tak chu ka hre ta lo. Ka la hriat chu kan haw kawng lam kha a ni. Thingzai pu chungin school lamah kan lêt leh a. An kawmchhak zawn thlen chu ka huphurh tehreng nen, ka thianten, “Hei, thingfâk ruk hmang kha a lokal leh a nia!” an han ti lehnghal a. Chartin pu chung chuan ka tlan thei si lo va. In neitupa bawk chu a lo chhuak leh a, “Min va han hmusit em em ve mawle!” tih pahin ka chartin put chu a rawn sawi nawk nawk ringawt a! Eng tin vak chuan min ti bîk ta lem lo va. Rei fe chu Republic High School-a ka zirpuite zingah, “Thingfâk Ruk Hmang” tia hriat ka ni ta a. Hei bâk hi hriat ka hlawhna àwm ka hre lo.

Tin, vawi khat chu thian pakhat nen, chhun chawlhah Sihpuiah kan kal a. Huanah chuan pear thei a rah tuar mai a. A zár lian tak hi an huan hungna pawn lamah a a lo lawr chhuak a, chuta pakai chuan awlsam takin huan chhungah a luh theih a. Ril a tam si a, thing zarah chuan kan pakai a, pear thei chu kan lo ru ta a. Kan duhtawk lawh hnua hung pawna chhuah leh mai awm tak kha, chhuak chuang lovin, a kâkpuiah kan thu sauh sauh a, kan ei ta vak mai a. A hnuaiah chuan a neitunu hian thing a ek kârh kârh a. A chung lawkah a thei rutute chuan kan keih mial mial mai bawk a. Hemi nia ka thei ei ruk ang reng renga thil tui hi ka la ei leh ta lo. Mahse, thil ka thlauh palh ta! Min rawn hmuh veleh man tumin min rawn au a. Rang takin ka thianpa chu hung pawnah a zuang chhuak mai a. Kei chu, a neitunu thinrimna zawng zawng do hàn thak turin a hnuai lamah ka chhuk a ngai tlat. A chhan chu, kan thil thlauh kha, ka ziaklohbu, ka hming leh ka roll number zawng zawng nena inziahna kha a ni pek a. A bak chu - vawiin thleng hian ka la zak veng veng tlat a – ka sawi tawh lo mai ang e.

Ka nun ka han inngaihtuahlet a, vannei ka intih fona chu Pu K.Zawla zirtir ngat ka lo ni kha a ni. Pawn lamah chuan, Pu K.Zawla kha, zirtir thiam lo leh zirlaite nena inkungkaih thiam lo berte zinga mi a ni hial ang. Pipute sakhua te, kûtni vangthla leh an lunglenna thute min hrilh thin a. A tuina ber chu Awithangpa leh Diriallova inchhaina hla kha ni ta berin ka hria. Min zirtir tam zawk kha kan zirlaibua tel lo, kan zirlaibu pawn lama mi a ni. Awithangpa hla kan sawi rual dual dualte kha Mizo subject-ah khan kan tih that phah chuang pawhin ka hre lo. Mahse ka va vannei em!

Pu K.Zawla kha curriculum leh syllabus thunun phak loh khawpa zirtirtu tha a lo ni. Amah zawk kha zirlaibu a lo ni. Kum 35 zet a liam hnu hian, thlakip chanchinbu editor niin ka chanchinbu phek khatnaah hian, thla tinin hlafiam chang hnih khat lek dah ziah ka tum a. Chutiang hla mawl te te phuah tura ka inpuahchah hian, Shakespeare leh Keats-a te ka ngaihtuah chhuak ngai lo. “Awithangpa leh K.Zawlan an pawm ang em?” tih ka ngaihtuah ve ziah! Mizo Academy of Letters-ah te, khawi khawiah emaw, Mizo hlathu kan sawiho ve ta fo a. Republic High School classroom-a Pu K.Zawlan, eng lehkhabu mah rawn lova, Awithangpa hla min zirtir tluka nung kha ka dawng leh ta lo. Pu K.Zawla kha awm ta lo sela, engtin tak khawhar ang i maw, tia tinkim ka dawn chang hian...  Kha! Awithangpa teivet vang hian, ka thu hi hla a ni fo.

Pu K.Zawla kha a dam lai ngeiin, ka eizawnna hmanga ka tihsak theih sáng ber tihsak tulin ka hria a. Radio-a ka thawh hnuah, a chenna inah radio-a chhuah turin ka kàwm a. A lo upa deuhhlek tawh a, Hmanlai Mizo sakhua ka zawh lai tak mai chuan a tûte an lo lut a. “A pu, hei pawisa ka chhar!” tih pahin cheng hnih an rawn entir a. Radio-a chhuak tur ka zawhna chhan áiin, a tûte cheng hnih chhar chungchang chu a buaipui zawk ta tlat mai a. Rál thah sawngbawl dan leh kawngpui sial dan a sawi kárah chuan, “Khawia cheng hnih nge in lâk? Ka lukhuam hnuaia mi kha a ni maw?” tihte kha kan record tel vek mai a. A hnuah, studio-a ka pu thusawi ka edit lai chuan, “Eng tikah emaw chuan kan la heti ve awm si a...” tiin, ka inngaihtuah phah hle a ni.

Sap tawng thuziak bih äwl lo chung hain, vawiin tlengin sap tawng kawi hnih khat pawh hi ka la ti hlei thei lo va, ziah pawh harsa ka ti. Kan headmaster Pu Mankunga khan, question tag min zirtir a. Tum khat chu ka zinnaa loh theih loha sap tawng hman a tulna hmunah “Isn’t it?” ti zo vek lovin, Pu Mana question tag min zirtirte kha ka hmang chhin a, ka hmanna apiangah, “Sap tawng i va thiam ve!” an ti zel ta mai a. Lawmawm ve tak a ni. Kan zir lai khan, pass phah nan bak kan hman ka ring lo. Kum 30 liam hnuah ka chhawr dawn chauh a lo ni.

Mahni chauhin kan hriat thiam tura hawrawp kan siam chawp lai te, Pu Adhikari a english hriat thiam har kan tihzia te, pawisa 10-a chána kan lei lai te, hmeiche pakhatin ka pass min lawmsak a tum a, ka tlanchhiat vak lai te, Khuallàm laklawh laia ka puan tlà te, Tuvela leh Pu Hawla inkara fiamthu te kha a va ngaihawm ta em!

Pawl 10 farewell, Nuteii te ina kan party zana RS-i te unau hmel tha ka tihzia leh Cliff Richard-a hla, Goodbye Sam, Hello Samantha... mawi ka tihzia tak kha aw... Hman lawkah khan, “Gospel camping-a in kal dawnah maksak takin khawsa hmasa kher suh u!” tiin tleirawl inkhawmah thu ka sawi a. Ka han ngaihtuah let a. Kan party tuk lawkah khan, kan kohhranin, Republic High Schoolah ngei hian camping an buatsaih a. Chutah chuan ka piangthar tlat a ni. Indem tur chuang kan awm lo, kan lo inentawn kual vel ve mai mai zawng a lo ni.

School Library-ah khan 1973 hma lamah khan, Collection of Boys Stories (niin ka hria, a kawm a tla tawh a) tih a awm thin a. 1973 hnu lamah kha chuan a awm tawh miah lovang. Kei Thingfâk Ruk Hmang hian ka kawl daih! Vawi tamtak ka chhiar chhuak a, thawnthu lehlin ka zir tanna bu pakhat a ni. Rûk mah ni se – ka lawm e!

A tawp nan thil dang pakhat, Pu Lalpuiliana kha kan ngaisang em em a. ‘Hero’ ang deuh khan kan ngai a. Eng chiah nge min zirtir tih erawh chu ka hre mumal tawh hauh lo. Ka hriat chhun chu “Zu in dawn reng rengin ‘Cheers!’ tih tur!” tih kha a ni. Ka zawm tha khawp mai!

Vanglai hi hma lamah a awm emaw kan tih laiin hriat loh hlanin kan lo hnuchhawn ve tan ta. Hma lam pan chungin hmanlai kan ngai ve ta fo mai. Vawiin ai hian, nimin a fiah tial tial a. Vawiina a taka kan hmuh ai hian, mahni hun lai theuha Republic High School-a kan zirpui rawlthar thatho tak takte leh tleirawl duhawm tak tak te, zirtirtu thahnemngai leh chhuanawm tak takte hmel zawk kha mitthlaah an cham reng tawh ang a. Hmanlai kha vawiin hriltu hi ni mah se, hun sala tang nih miau si chuan, kan vawiin chu hmanlai kha a ni ve tan dawn ta.

 
Republic High School hian ni chhuak 18,250 zet a lo hmu ve ta. Kum 50 chhunga he school-a zir leh thawk zawng zawngte hi hun leh hmun hrang vekah awm mah ila, he School duhawm tak hian zirna hmangin min suihkhawm a ni. Sit lovin chhuang ila, dem lovin duat ila, zirna in chhuanawm tak lo ni zel rawh se tiin, kei, Republic High School-a he kum 50 chhunga Thingfâk Ruk Hmang awm chhun hian, he School hi duhsakna ka hlan e.

Vanneihtluanga
22.8.2011

Kan Kawmchhak Nula

Vàngkhaw màwitu, rualtin khûmtu, kan kawmchhak nula -

Kan lungdumtu, nun tinuamtu, Nuihiauvi nun kan hril dawn e.
Zofate khua vêl tapchhak záwlah chhíng zo an awm thei dawn lo.

Maian bai se, anţam tlak se, iskût chauh pawh kang sela
A tui ber mai Aw! Tui ber mai!
Phuihnam bai se, dailuah kang se, behlawi chauh pawh bai sela
A tui lehzual Aw! Tui lehzual!

Zaiin kan hril, kan sawi ning lo, kan kawmchhak nula -
Khua tin thang chhuak, ei rèl thiami, Nuihiauvi hming than zual sela
Tualchhunga val leh chhingkhual valten a pár zu thlum tlàn rawh se.

Zawngţah ziat se, tumbu bai se, behliang meuh pawh báwl sela
A phak ngai lo Aw! Phak ngai lo!
Baibing bai se, bapui chhùm se, telhàwng meuh pawh báwl sela
A thak ngai lo Aw! Thak ngai lo!

Chhak thlang chhim hmar válin an rïm, kam kawmchhak nula -
Hlim ten a chhàwn; vui an awm lo, Nuihiauvin rual kawm a thiam e
Rialnova thingpui no khat tui bik Valan a nghilh thei dawn lo.

Chhawhchhi déng se, vawk lú bai se, ar ríl meuh pawh phiar sela,
A buai chuang lo Aw! Buai chuang lo!
Zo chhang ât se, vaimim rawh se, tungrung meuh pawh bai sela
A zäm chung lo Aw! Zäm chuang lo!

Kan chhuang ber mai, leng tin khumi, kan kawmchhak nula -
Khuanun húal se, nun tinuaman, Nuihiauvi sumtual hmui sela
Zofate khua vel val zawng zinga val ţha nuthaiah kan hual.

Rawtuai bai se, hmarcha ráwt se, Hmar bai meuh pawh chhuang sela
A zei ber mai Aw! Zei ber mai!
Bekang báwl se, pasï sawh se, aidu chauh pawh siam sela
A thiam ber mai Aw! Thiam ber mai!

Neih loh awt lo, neih sa hmang thiam kan kawmchhak nula -
Zuapa lungdum, hraichawi muantu, Nuihiauvi nunkhua nuam sela
Mi neiha buai lo, neih tawka lawm ţhinte run màwiah kan hual

Chaw ţhing ring se, bahra lài se, meialh meuh pawh en sela
A ngui chuang lo Aw! ngui chuang lo
Ţàm kum thleng se, buhzém ruak se, chhuan hnih meuh pawh nghei sela
A vui chuang lo Aw! Vui chuang lo!

Kan Kawmchhak nula Aw! Nuihiauvi!

-Vanneihtluanga
12/8/2011